Theo dòng thời gian, những áng văn, trang sử và chiêm nghiệm triết học vốn đi cùng với nhau, rồi dần chia tách thành các lĩnh vực chuyên sâu. Trước đây, một tác phẩm nghệ thuật vừa mang những câu chữ đẹp, ghi lại dấu ấn của thời đại, vừa hàm chứa những đạo lý xâu xa. Theo dòng chảy hiện đại, chúng ta tách biệt các yếu tố ấy thành từng bộ môn với hệ thống kiến thức chuyên ngành đặc thù, tưởng chừng như đã xây dựng nên những ranh giới rất rõ rệt giữa chúng…

Vào một chiều chủ nhật, mình tình cờ ghé một buổi toạ đàm tại một quán cà phê trên phố Minh Khai với chủ đề “từ Văn - Sử - Triết bất phân đến Giáo dục liên ngành đương đại”. Đã khá lâu rồi mình mới có lại cảm giác ngồi trong một lớp học của những môn xã hội, nơi mọi người không quá bận tâm đến việc phân định đúng sai hay chứng minh lập luận của bản thân, mà cùng nhau lắng nghe, chia sẻ và tiếp nối những suy nghĩ cho nhau.

Hôm ấy, do một vài thay đổi ngoài dự kiến, nhạc sĩ Dương Thụ và nhà hoạt động giáo dục Dương Trọng Tấn trở thành hai người dẫn dắt buổi trò chuyện. Mượn hiện tượng Văn - Sử - Triết từng là một chỉnh thể rồi phân tách thành những lĩnh vực chuyên biệt, câu chuyện mở rộng sang giáo dục liên ngành trong bối cảnh hiện đại, nơi người làm giáo dục vừa cần hiểu sâu chuyên môn của mình, vừa cần đủ khả năng kết nối với những lĩnh vực khác để truyền tải tri thức một cách trọn vẹn.

Ngay từ đầu, buổi toạ đàm đã thống nhất rằng đây không phải là một buổi diễn thuyết, mà là một cuộc đối thoại. Khoảng cách giữa người trên sân khấu và người ngồi dưới hàng ghế khán giả dường như được xoá nhoà khi bất kỳ ai cũng có thể chia sẻ góc nhìn của mình. Mình không ghi chép lại cụ thể những câu chuyện được kể hôm ấy. Thứ mình muốn giữ lại không phải là nội dung của buổi toạ đàm, mà là những suy nghĩ mà nó gợi lên trong mình.

Rời khỏi buổi toạ đàm hôm ấy, điều còn đọng lại trong mình không hẳn là câu chuyện về ba môn xã hội kia hay giáo dục liên ngành. Thứ khiến mình suy nghĩ nhiều hơn lại là chính sự kết nối giữa các lĩnh vực. Vì sao có những điều chỉ xuất hiện khi nhiều miền tri thức được đặt cạnh nhau?

Mình cho rằng Văn, Sử và Triết là những lĩnh vực có nhiều điểm tương đồng nên việc chúng bổ trợ cho nhau có lẽ không quá khó để hình dung. Nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc những lĩnh vực khác không thể tạo nên những sự kết hợp tương tự. Có lẽ, chính từ câu hỏi ấy mà mình bắt đầu nhìn lại cách mình học, cách mình tiếp cận tri thức và cả những lần vô tình tìm thấy lời giải từ những điều tưởng chừng chẳng hề liên quan.

Những cánh cửa của tri thức

Nếu coi mỗi lĩnh vực là một cánh cửa đề bước vào kho tàng tri thức, mỗi người sẽ lựa chọn một cánh cửa khác nhau để bắt đầu hành trình của mình. Mình có một trải nghiệm khá thú vị: mỗi khi bước qua được một cánh cửa, trước mắt lại hiện ra thêm rất nhiều cánh cửa khác, với những hình dạng và lớp lang tri thức hoàn toàn khác nhau. Chúng dường như luôn nhắc rằng, hiểu được một điều cũng là lúc nhận ra còn rất nhiều điều khác cần tiếp tục khám phá.

Để mở những cánh cửa tiếp theo ấy, mình buộc phải học thêm những lĩnh vực liên quan. Mỗi kiến thức trong lĩnh vực mới giống như một chiếc chìa khoá, không chỉ giúp mở ra cánh cửa của chính nó, mà đôi khi còn mở được cả những cánh cửa tưởng như chẳng hề liên quan trước đó.

Mình cũng nhận ra rằng, không phải cánh cửa nào liên quan cũng nằm cạnh nhau. Có những lĩnh vực vốn gần gũi nên việc kết nối giữa chúng diễn ra khá tự nhiên. Nhưng cũng có những lĩnh vực tưởng chừng đứng ở hai đầu khác nhau của tri thức. Khi ấy, chỉ hiểu từng lĩnh vực đơn lẻ thôi có lẽ vẫn chưa đủ. Để chúng gặp được nhau, dường như còn cần đến những chiếc cầu. Có lẽ việc xây dựng những chiếc cầu ấy cũng là một miền tri thức thú vị mà mình vẫn còn muốn tiếp tục khám phá.

Đã có lúc mình tự hỏi liệu có cách nào để xác định nên ưu tiên học điều gì trước, hay có một phương pháp nào giúp đi nhanh hơn trên hành trình ấy. Nhưng rồi, qua nhiều lần lần mò, mình nhận ra rằng cách tốt nhất vẫn là bắt đầu từ những điều giản đơn nhất, đi từng bước thật chắc và không vội đốt cháy giai đoạn.

Điều thú vị là, đôi khi cái “à” lại đến từ một điều chẳng hề liên quan đến vấn đề mình đang theo đuổi. Một cuốn sách, một cuộc trò chuyện hay một lĩnh vực hoàn toàn khác có thể trở thành chiếc chìa khoá cuối cùng, mở ra lời giải cho câu hỏi mà mình từng dành rất nhiều thời gian để suy nghĩ.

Khu rừng

Trong buổi trò chuyện hôm ấy, nhạc sĩ Dương Thụ chia sẻ một hình ảnh mà mình rất thích: câu chuyện về việc trồng rừng. Khi nhắc đến trồng rừng, chúng ta thường nghĩ đơn giản rằng chỉ cần trông đủ nhiều cây trên một khoảng đất là sẽ có một cánh rừng. Nhưng rồi mình nhận ra, rừng đâu chỉ có cây.

Một khu rừng còn có nấm, côn trùng, chim muông, thú vật, vi sinh vật và vô vàn những sinh thể khác cùng tồn tại. Không chỉ vậy, chính những chiếc cây lâu năm bám rễ ngầm dưới đất cũng hoà quyện thành mạng lưỡi bền chặt để bám chặt nương tựa hỗ trợ nhau. Chúng cộng sinh, cạnh tranh, nuôi dưỡng và kiềm chế lẫn nhau, tạo nên một hệ sinh thái cân bằng. Mỗi cá thể đều có vòng đời của riêng mình, có thể sinh ra rồi mất đi, nhưng chính những mối quan hệ giữa chúng lại làm cho cả khu rừng tiếp tục phát triển.

Điều khiến mình thích hình ảnh này là nó dường như có thể soi chiếu sang rất nhiều hệ thống khác. Cơ thể con người cũng vậy. Một cồng đồng của vậy. Một tổ chức hay một quốc gia có lẽ cũng không khác là bao. Khi nhìn theo cách ấy, mình bắt đầu thấy giữa những hệ thống tưởng chừng rất khác nhau lại có những điểm tương đồng kỳ lạ. Có lẽ, chính những sự tương đồng đó mới là điều đáng để chúng ta tiếp tục khám phá.

Trồi sinh

Mình chợt nghĩ đến một khái niệm mà trước đây từng đọc qua: Emergence, hay thường được dịch là hiện tượng Trồi sinh. Mình không biết liệu những liên tưởng của mình có hoàn toàn trùng khớp với cách khai niệm này được sử dụng trong khoa học hay không, nhưng ít nhất, nó giúp mình gọi tên điều mình đang quan sát.

Hiểu một cách đơn giản, Trồi sinh mô tả hiện tượng những thành phần riêng lẻ, vốn chỉ mang những đặc tính tương đối đơn giản, khi tương tác với nhau lại tạo nên những thuộc tính hoàn toàn mới mà từng thành phần không hề sở hữu. Nói cách khác, cái mới không nằm ở từng cá thể, mà xuất hiện từ chính mối quan hệ giữa chúng. Một video nói về hiện tượng này khá rõ ràng: https://www.youtube.com/watch?v=3znEaW-Ul64.

Khi nhìn lại những điều vừa suy ngẫm, mình thấy hiện tượng ấy xuất hiện ở khá nhiều nơi. Một khu rừng không chỉ là tập hợp của những cái cây. Một cộng đồng với văn hoá không chỉ là tập hợp của những con người. Có lẽ, những tác phẩm từng dung hoà Văn, Sử và Triết cũng không đơn thuần là phép cộng của ba lĩnh vực ấy, mà chính sự kiết nối giữa chúng đã tạo nên một tầng ý nghĩa mới.

ĐIều thú vị là, Trồi sinh không phải là câu trả lời cho những suy nghĩ của mình. Nó chỉ là cái tên của một hiện tượng mà mình tình cờ bắt gặp trên hành trình ấy. Nhưng đôi khi, chỉ cần biết một hiện tượng được gọi tên như thế nào cũng đủ để mở ra rất nhiều cánh cửa mới cho việc tìm hiểu sau này.

!&

Có lẽ cũng từ đó mà mình nhìn nhận việc học theo một cách khác. Mình không còn quá bận tâm đến việc phải học thật nhiều lĩnh vực để trở thành một người “liên ngành”. Điều mình quan tâm hơn là mỗi lần bước vào một lĩnh vực mới, mình có thực sự hiểu được những điều cốt lõi của nó hay không.

Mình vẫn cho rằng, để tạo nên những sự kết hợp có giá trị, trước hết mỗi thành phần cần được mài giũa đủ tốt. Một chiếc cầu sẽ khó có thể vững vàng nếu hai đầu cầu của nó đều chưa đủ chắc chắn. Có lẽ vì thế, sự kết nối không phải là việc ghép thật nhiều kiến thức lại với nhau, mà là để những nền tảng đủ vững có thể đối thoại, sắp xếp và bổ trợ lẫn nhau.

Vậy nên, mình cũng không còn quá băn khoăn về việc phải học thật nhanh hay tìm một con đường ngắn nhất. Đi từng bước, hiểu thật kỹ những điều đơn giản và kiên nhẫn tích luỹ những chiếc chìa khoá nhỏ có lẽ vẫn là cách phù hợp với mình. Đôi khi, chính một mảnh ghép rất nhỏ lại là điểm khuyết thiếu để cả bức tranh hiện ra rõ ràng hơn.

Có lẽ đó cũng là điều mình mang về sau buổi chiều hôm ấy. Không chỉ là một góc nhìn khác về việc học, mà còn là một sự trân trọng hơn với người làm giáo dục. Bởi để giúp người khác bước qua những cánh cửa của tri thức, có lẽ chính họ cũng phải không ngừng đi qua những cánh của của mình và kiên nhẫn xây nên những chiếc cầu giữa chúng.